ذبيح الله صفا
228
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
امامى نام برده شده است . وى در خدمت استادان معروفى از ايران و عراق تلمذ كرد مانند رضى الدين حلى و زين الدين مطار آبادى و سيد مهنّا و قطب الدين محمد رازى بويهى و شمس الائمه محمد كرمانى شافعى و علّامهء حلّى و پسرش فخر . اواخر عمرش در شام و لبنان مىگذشت و همانجا به فتواى علماى سنى و به حكم امير سيف الدين خوارزمى فرمانرواى شام او را بسال 786 بشمشير كشتند و جسد او را بر دار كردند و سنگسار نمودند و سوختند و به همين سبب به « شهيد اول » معروف شد . شهيد ثانى زين الدين على شامى دانشمند شيعى قرن دهم است كه به حكم سلطان سليم عثمانى در مكه مقيد و در استانبول كشته شد ( 966 هجرى ) . كتابهاى شهيد اول در ميان علماى شيعه همواره معتبر و مورد مراجعه و شرح و توضيح و تعليم و تعلّم بوده است . از آثار معروف او تمهيد القواعد ، و روض الجنان ( در شرح ارشاد الاذهان علامهء حلى ) ، و ذكرى الشيعه ، و الدروس الشرعية ، و بيان ، و مسالك الافهام ، و لمعهء دمشقيه ، و الفيه است . همهء كتابهاى او مخصوصا دو كتاب اخير در ميان متعلمان فقه شيعه رائج بوده و بر آنها شروح متعدد نوشته شده است . كلام علم كلام هم در قرن هفتم و هشتم دوشادوش ديگر علوم شرعى پيش مىرفت و درين مورد علماى اهل سنت و شيعه هر دو سرگرم كار بودند منتهى در عراق و ايران فعاليت عالمان شيعى درينباره بيشتر بود چنان كه بايد گفت قرن هفتم و هشتم دورهء واقعى تأليف كتابهاى كلامى اين فرقه و تدوين اين علم نزد آنانست و پيش ازين هرچه شده حكم مقدمه داشته است . از ميان علماى اهل سنت قاضى بيضاوى ( م 685 ) كه پيش ازين نامش را آوردهايم كتاب معروفى بنام « عقائد » در كلام دارد كه جلال الدين دوّانى ( م 908 ) حاشيهيى بر آن نوشته است . كتاب معروف ديگر بيضاوى در كلام « طوالع » است كه شرحى بر آن از قاضى برهان عبيد اللّه بن محمد معروف به شريف فرغانى كه در تبريز به كار قضا اشتغال داشت ( م 743 ) در دست است و او اين شرح را براى شاگردان خود نوشت